Clarinet là một trong những nhạc cụ phổ biến nhất trong họ nhạc cụ hơi gỗ xuyên suốt chiều dài lịch sử âm nhạc của nó. Trong hầu hết các dàn nhạc giao hưởng, bạn thường sẽ thấy bốn nghệ sĩ clarinet biểu diễn, trong đó có một người chơi bass clarinet. Tuy nhiên, xét trên phương diện lịch sử, clarinet lại là một nhạc cụ tương đối trẻ, được phát minh vào cuối thế kỷ XVII.
Trong bài viết này, chúng ta sẽ cùng điểm qua một cách ngắn gọn lịch sử của clarinet, bao gồm nguồn gốc ra đời, người phát minh và cách nhạc cụ này đã phát triển qua vài trăm năm để trở thành một trong những nhạc cụ hơi gỗ được yêu thích nhất hiện nay.
Nguồn Gốc Và Những Tiền Thân Ban Đầu
Mặc dù phiên bản clarinet hiện đại là một trong những nhạc cụ hơi gỗ ra đời muộn hơn, nhưng nguồn gốc của nó có thể truy ngược về những nhạc cụ sử dụng dăm đơn sớm nhất trong lịch sử.
Những nhạc cụ này có nguồn gốc từ Ai Cập cổ đại với một loại nhạc cụ dăm đơn có tên là Memet. Hầu như tất cả các nhạc cụ dăm đơn ngày nay đều có nguồn gốc từ Memet, loại nhạc cụ đã xuất hiện từ khoảng năm 2400 trước Công nguyên.
So với một số “người anh em” khác như nhạc cụ đồng hay nhạc cụ gõ, dòng dõi của clarinet hiện đại không kéo dài xa đến vậy. Tuy nhiên, tiền thân sớm nhất của cây sáo – một nhạc cụ cùng họ hơi gỗ với clarinet – được cho là đã tồn tại hơn 35.000 năm trước.
Một cây sáo thời Aurignacian được làm từ xương động vật, tìm thấy tại Geissenklösterle (vùng Swabia, Đức). Những phiên bản tương tự đã được phát hiện tại Đức, làm từ xương thiên nga giống như mẫu trên.
Người ta cho rằng những nhạc cụ dăm đơn sơ khai đã di chuyển từ Ai Cập qua Trung Đông và được đưa vào châu Âu thông qua Thổ Nhĩ Kỳ. Điều này tương tự với nhiều ảnh hưởng văn hóa khác trong cùng giai đoạn lịch sử.
Quá trình phát triển này cuối cùng đã dẫn đến tiền thân gần nhất của clarinet – nhạc cụ chalumeau – mà chúng ta sẽ tìm hiểu tiếp theo.
Chalumeau
Chalumeau là một nhạc cụ dăm đơn thời kỳ Baroque, đóng vai trò nền tảng cho sự ra đời của clarinet hiện đại. Như bạn có thể đoán từ cách viết tên gọi, chalumeau lần đầu tiên được sử dụng tại Pháp, nhưng sau đó nhạc cụ dân gian này đã lan sang Đức, nơi nó dẫn đến sự phát triển của clarinet.
Về thời điểm ra đời, chúng ta biết rằng chalumeau đã tồn tại ít nhất từ những năm 1630, vì nó xuất hiện trong các tài liệu âm nhạc của thời kỳ đó, dù ngày chính xác vẫn chưa được xác định.
Giống như clarinet, chalumeau có thân hình trụ dài với phần chuông loe ở cuối. Chalumeau cũng tồn tại dưới dạng một họ nhạc cụ được phân loại theo kích cỡ: soprano, alto, tenor, bass và contrabass. Vấn đề lớn nhất của chalumeau là quãng âm rất hạn chế, chỉ khoảng 12 nốt. Chính vì vậy, người ta phải chế tạo nhiều kích cỡ khác nhau để bao phủ các quãng âm khác nhau.
Clarinet ra đời như một nỗ lực nhằm cải thiện tính công thái học và khả năng tạo âm của chalumeau, chẳng hạn như di chuyển phím ngón cái về gần mouthpiece, kéo dài thân nhạc cụ và mở rộng các lỗ bấm trên thân để cải thiện cao độ và quãng âm.
Những cải tiến này đã mang lại cho clarinet một quãng âm lên đến ba quãng tám, khiến chalumeau dần không còn được sử dụng và hiện nay chỉ còn khoảng 10 cây chalumeau nguyên bản còn tồn tại.
Johann Christoph Denner Và Cây Clarinet Đầu Tiên
Việc phát minh ra clarinet hiện đại thường được ghi nhận cho Johann Christoph Denner (1655–1707), một thợ chế tác nhạc cụ thời kỳ Baroque sống tại Leipzig, Đức.
Không ai biết chính xác ông đã phát minh ra clarinet vào năm nào, nhưng nhiều tài liệu cho rằng thời điểm này rơi vào khoảng từ năm 1690 đến 1700. Điều thú vị là em trai của ông, Jacob Denner, cũng được một số nguồn ghi nhận là người đồng phát minh nhạc cụ này, bởi cả hai đều làm việc trong xưởng chế tác nhạc cụ của gia đình.
Giai đoạn lịch sử này đặc biệt sôi động trong việc cải tiến nhạc cụ, và Denner cũng không nằm ngoài xu hướng đó. Ông được ghi nhận là người đã chế tác ít nhất 68 nhạc cụ hơi nguyên bản, vẫn còn tồn tại cho đến ngày nay.
Những cây clarinet do Denner sản xuất được thiết kế như một phiên bản cải tiến của chalumeau, và rõ ràng ông đã thành công, khi chalumeau dần biến mất còn clarinet thì trở thành một trong những nhạc cụ hơi gỗ được chơi rộng rãi nhất trên thế giới. Đơn đặt hàng clarinet đầu tiên được ghi nhận là từ ban nhạc thành phố Nuremberg, với yêu cầu mua bốn cây clarinet soprano từ Denner.
Đặc điểm thiết kế tiên tiến nhất mà Denner bổ sung cho nhạc cụ này là phím speaker (còn gọi là phím register), một phím có tác dụng nâng cao âm thanh của clarinet lên một quãng tám khi được bấm xuống, từ đó mở rộng đáng kể quãng âm của nhạc cụ.
Những Giai Đoạn Phát Triển Tiếp Theo
Các Phím Mới
Một trong những bước phát triển đầu tiên sau phiên bản của Denner là sự thay đổi cấu trúc clarinet vào khoảng năm 1740 với việc bổ sung phím thứ ba. Phím này được điều khiển bằng ngón cái tay dưới, tạo ra nốt “E” trầm, giúp mở rộng quãng âm của nhạc cụ hơn nữa so với thiết kế ban đầu của Denner.
Điều này giúp tăng cường và kết nối tốt hơn giữa âm vực trầm của chalumeau và âm vực cao của clarinet. Một lợi ích khác của việc bổ sung phím thứ ba là giảm hiện tượng “overblowing” (thổi quá mức dẫn đến sai cao độ).
Những cải tiến khác liên quan đến hệ thống phím bao gồm việc thêm phím Ab vào nhóm phím do tay dưới điều khiển, và phím C# được bổ sung để ngón út của tay trên điều khiển.
Chất Liệu Đệm Phím
Một bước phát triển quan trọng khác xuất hiện vào đầu những năm 1800 là sự ra đời của đệm phím hiện đại.
Trước năm 1812, clarinet sử dụng đệm làm từ nỉ để che các lỗ âm. Tuy nhiên, nhược điểm của loại đệm này là dễ bị rò rỉ khí, khiến clarinet phát ra tiếng rít hoặc không phát được một số nốt khi bấm nhiều phím cùng lúc.
Iwan Müller, một nghệ sĩ clarinet người Đức, đã tìm cách khắc phục vấn đề này bằng việc sử dụng da hoặc bong bóng cá để làm đệm phím. Những vật liệu này kín khí hơn nhiều, cho phép sử dụng nhiều phím hơn mà vẫn giữ được âm thanh ổn định.
Nhiều Lỗ Âm Hơn
Cũng chính Iwan Müller sau đó đã tiếp tục thử nghiệm với các lỗ âm trên clarinet và cuối cùng thiết kế một cây clarinet có 7 lỗ bấm bằng ngón tay và 13 phím.
Thiết kế này mang lại cho clarinet sự linh hoạt vượt trội khi chơi ở nhiều giọng khác nhau, giúp người chơi dễ tiếp cận các phím hơn và cải thiện đáng kể độ chuẩn xác về cao độ.
Clarinet Hiện Đại
Ngày nay, có rất nhiều loại clarinet với hình dáng và kích thước khác nhau. Clarinet hiện đại như chúng ta biết ngày nay chủ yếu dựa trên thiết kế clarinet năm 1812 của Iwan Müller, với một số cải tiến bổ sung sau đó. Sự thay đổi lớn gần đây nhất đối với clarinet diễn ra vào những năm 1950 với cơ chế SK, được đặt tên theo hai nhà phát triển William Stubbins và Frank Kasper.
Để mở rộng quãng âm và giúp âm vực altissimo cao trở nên rõ ràng hơn, các lỗ riêng biệt đã được tạo ra cho phím register. Cơ chế này cũng làm thay đổi khả năng cộng hưởng của phím Bb. Mọi cải tiến kể từ những năm 1950 đều khá nhỏ và đôi khi chỉ áp dụng cho một số mẫu clarinet cụ thể.
Ứng Dụng Trong Âm Nhạc Cổ Điển
Clarinet là thành viên của họ nhạc cụ hơi gỗ trong mọi dàn nhạc giao hưởng lớn, bên cạnh oboe, bassoon và flute. Nhiều nghệ sĩ cổ điển trên khắp thế giới cũng biểu diễn clarinet như một nhạc cụ độc tấu.
Một nghệ sĩ clarinet nổi tiếng cần nhắc đến là Sabine Meyer, nghệ sĩ virtuoso người Đức. Bà biểu diễn độc tấu trên toàn thế giới và là thành viên của Dàn nhạc Giao hưởng Berlin.
Ứng Dụng Trong Nhạc Jazz
Clarinet là một nhạc cụ đặc biệt nhờ tính linh hoạt, có thể sử dụng hiệu quả cả trong nhạc cổ điển lẫn nhạc jazz. Trên thực tế, trong những ngày đầu của jazz và nhạc big band, clarinet mới là nhạc cụ hơi chủ đạo chứ không phải saxophone. Điều này có được là nhờ nghệ sĩ và nhà soạn nhạc huyền thoại Benny Goodman.
Mặc dù ngày nay clarinet không còn giữ vị trí trung tâm trong jazz, bạn vẫn có thể thấy các nghệ sĩ saxophone chơi song song clarinet trong các dàn nhạc big band và một số nhóm jazz nhỏ.
Tổng Kết Lịch Sử Clarinet
Trên đây là toàn bộ phần tổng quan về lịch sử của clarinet. Như bạn có thể thấy, clarinet là một trong những nhạc cụ hơi quan trọng nhất trong lịch sử âm nhạc.
Quãng âm rộng và khả năng tạo màu sắc âm thanh đa dạng khiến clarinet trở thành một công cụ thú vị cho các nhà soạn nhạc và hòa âm, سواء dùng để tạo màu sắc hay làm nhạc cụ chủ đạo.
Clarinet cũng là một nhạc cụ rất giá trị đối với người mới học, bởi những kỹ năng phát triển trong quá trình học clarinet có thể chuyển giao sang hầu hết các nhạc cụ hơi gỗ khác. Đó cũng là lý do vì sao rất nhiều nghệ sĩ saxophone xuất sắc đã bắt đầu sự nghiệp của mình với clarinet Bb.
Xem thêm:
