Clarinet, với hệ thống cần và phím phức tạp, có thể khiến người mới cảm thấy e ngại khi bắt đầu làm quen. Nhạc cụ này có rất nhiều phím, được chia thành nhiều bộ phận khác nhau, và việc hiểu rõ mỗi bộ phận có chức năng gì đôi khi khá khó khăn.
Ngoài ra, còn có nhiều loại clarinet khác nhau, mỗi loại lại có cấu trúc hơi khác một chút. Tuy nhiên, tất cả đều có những bộ phận cơ bản tương tự nhau và mọi thứ sẽ trở nên dễ hiểu hơn khi bạn phân tích từng phần một.
Trong bài viết này, chúng ta sẽ phân tích cấu tạo của clarinet từng bộ phận một, tìm hiểu chức năng của từng phần và lý do vì sao clarinet cần đến chúng.
Sơ Đồ Cấu Tạo Clarinet
Clarinet được cấu tạo từ năm bộ phận chính:
- Mouthpiece (ống thổi)
- Barrel (ống nối)
- Upper joint (thân trên)
- Lower joint (thân dưới)
- Bell (chuông)
Hướng dẫn này tập trung vào loại clarinet phổ biến nhất là clarinet Bb, tuy nhiên nhiều đặc điểm cũng rất giống với các loại clarinet khác.
Mouthpiece (Ống Thổi)
Bộ phận đầu tiên của clarinet mà chúng ta tìm hiểu là mouthpiece. Đây là một bộ phận nhỏ, rỗng, thường được làm từ cao su cứng và nằm ở đầu trên cùng của nhạc cụ.
Ở phần đầu của mouthpiece có một khe mở dài và thuôn gọi là đầu miệng thổi. Đây là nơi người chơi thổi không khí vào.
Hình dạng và độ rộng của khe mở này có thể khác nhau, và điều đó ảnh hưởng trực tiếp đến màu sắc âm thanh của clarinet.
Khi thổi, luồng hơi sẽ đi qua một miếng dăm mỏng làm từ sậy gọi là reed, được đặt trên phần gọi là table của mouthpiece.
Reed được giữ cố định bằng ligature, phần này sẽ được giải thích chi tiết hơn ở phía sau.
Ở đầu còn lại của mouthpiece là tenon, phần này được bọc bằng nút bần (cork) và giúp kết nối kín khí giữa mouthpiece và barrel.
Một mouthpiece chất lượng tốt có thể sử dụng trong nhiều năm, tuy nhiên đây là bộ phận rất dễ vỡ. Bạn cần cẩn thận tránh làm rơi hoặc va đập vì chỉ cần một vết mẻ nhỏ cũng có thể ảnh hưởng đến âm thanh của nhạc cụ.
Reed (Dăm)
Reed là một miếng sậy mỏng, hình chữ nhật, được đặt trên table của mouthpiece và được cố định bằng ligature.
Mặt sau của reed hoàn toàn phẳng và nhẵn, đây là mặt áp sát vào mouthpiece. Mặt trên cứng và bóng hơn.
Phần trên cùng của reed là phần sậy chưa được cắt gọt, gọi là reed stock. Phần này kết thúc ở vạch file, từ đó reed mỏng dần xuống một đầu rất mảnh gần với đầu miệng thổi.
Khi người chơi thổi vào clarinet, reed rung lên và tạo ra âm thanh.
Mỗi reed đều có đặc tính riêng, nhưng có các tiêu chuẩn về độ dày và độ cứng khác nhau để phù hợp với từng người chơi và sở thích cá nhân.
Ligature (Đai Kẹp Dăm)
Ligature là một vòng kẹp có thể điều chỉnh, dùng để cố định reed lên table của mouthpiece.
Ligature thường được giữ bằng hai con ốc, có thể điều chỉnh để đảm bảo reed nằm đúng vị trí và không bị xê dịch trong quá trình chơi.
Ligature thường được làm bằng kim loại, tuy nhiên cũng giống như mouthpiece, có rất nhiều loại ligature khác nhau. Bạn có thể bắt gặp ligature làm từ nhựa, da, dây, hoặc các loại mạ vàng và mạ niken.
Chất liệu ligature cũng có thể ảnh hưởng đáng kể đến âm thanh của clarinet, vì vậy nhiều nghệ sĩ sẽ thay đổi ligature tùy theo môi trường biểu diễn.
Để lắp ligature, bạn nới lỏng các ốc vít và trượt phần đầu rộng của ligature qua reed lên mouthpiece sao cho độ thuôn của ligature khớp với độ thuôn của mouthpiece.
Phía có ốc vít sẽ nằm trên phần stock của reed, sau đó dùng tay siết chặt các ốc bằng các miếng vặn.
Barrel (Ống Nối)
Tiếp theo là barrel, bộ phận nối giữa mouthpiece và upper joint.
Chức năng của barrel là dẫn luồng không khí vào thân nhạc cụ. Tùy vào hình dạng bên trong và vật liệu chế tạo, barrel có thể ảnh hưởng rất lớn đến âm thanh của clarinet.
Hình dạng bên trong của barrel được gọi là taper, và có một số dạng phổ biến:
- Thẳng
- Tiêu chuẩn
- Ngược
- Kép
Một đặc điểm quan trọng khác của barrel là khả năng ảnh hưởng đến việc lên dây (tuning) của clarinet. Khi kéo barrel ra xa upper joint, quãng đường không khí đi qua nhạc cụ sẽ dài hơn, khiến cao độ của các nốt thấp xuống một chút.
Vòng Kim Loại Trên Barrel
Do barrel kết nối trực tiếp với mouthpiece và upper joint, phần tenon phải chịu khá nhiều áp lực.
Để ngăn phần gỗ bị nứt hoặc vỡ do áp lực này, người ta gắn các vòng kim loại nhỏ ở hai đầu barrel, gọi là barrel rings.
Không phải clarinet nào cũng có vòng này. Tùy vào chất liệu chế tạo, đôi khi vòng kim loại không cần thiết và chỉ mang tính thẩm mỹ.
Nếu bạn nhận thấy các vòng kim loại trên barrel bị lỏng, đó có thể là dấu hiệu cho thấy phần gỗ của barrel đang quá khô và có nguy cơ giòn, dễ nứt.
Bạn có thể thử chơi clarinet một thời gian để tăng độ ẩm tự nhiên, nhưng nếu tình trạng vẫn tiếp diễn, điều quan trọng là phải mang nhạc cụ đến thợ sửa chữa chuyên nghiệp, vì nếu không barrel có thể bị nứt làm đôi.
Upper Joint (Thân Trên)
Đi xuống dọc theo clarinet, bộ phận tiếp theo là upper joint, đây là phần nơi tay trái của người chơi đặt lên và cũng là nơi có các lỗ âm quyết định cao độ của nốt nhạc được phát ra.
Khi người chơi thổi hơi vào mouthpiece, luồng không khí sẽ di chuyển xuống thân clarinet. Bằng cách bấm và che các tổ hợp lỗ khác nhau, người chơi có thể thay đổi cao độ của âm thanh được tạo ra.
Cũng như tất cả các bộ phận chính của clarinet, upper joint có các tenon được bọc nút bần ở cả hai đầu để đảm bảo nó được kết nối chắc chắn với barrel và lower joint.
Một điểm quan trọng khác của upper joint là đây thường là nơi bạn sẽ thấy logo thương hiệu và số sê-ri của clarinet.
Tone Holes and Keys (Lỗ Âm Và Hệ Thống Phím)
Như đã đề cập sơ lược, tone holes là các lỗ được khoan trực tiếp vào thân clarinet.
Đây chính là cách clarinet tạo ra các cao độ khác nhau: bằng việc người chơi thay đổi những lỗ nào được mở hoặc đóng (bịt kín), luồng không khí bên trong nhạc cụ sẽ thay đổi, từ đó tạo ra các nốt khác nhau.
Một số lỗ âm được bịt trực tiếp bằng đầu ngón tay của người chơi, trong khi các lỗ khác được đóng lại bằng các pad phím. Các pad này là những vòng kim loại có đệm, lót da hoặc vật liệu mềm, được gắn vào các cần bẩy.
Khi bấm phím hoặc che lỗ âm, điều cực kỳ quan trọng là lỗ phải được bịt kín hoàn toàn. Nếu một lỗ âm không được che kín, không khí sẽ bị rò rỉ và có thể gây ra âm thanh yếu, tiếng rít, sai nốt, hoặc thậm chí khiến nốt nhạc không phát ra được.
Mặc dù các phím và trục được làm bằng kim loại, chúng vẫn khá mảnh và dễ hỏng. Vì vậy, bạn cần cẩn thận để không làm cong cần, lỏng lò xo hoặc lệch cơ cấu, vì những lỗi này có thể khiến các pad không đóng kín đúng cách.
Register Key (Phím Quãng Tám)
Một phím rất đáng chú ý trên clarinet là register key, đây là một cần bẩy nằm ở mặt sau của upper joint, phía trên một lỗ âm và vòng phím.
Khi phím này được bấm (bằng ngón cái tay trái), cao độ của nốt đang chơi sẽ được nâng lên một quãng tám cộng thêm một quãng năm đúng (tức là quãng 12 hoàn hảo).
Ví dụ, khi ba ngón đầu của tay trái và vòng phím ngón cái tay trái được bấm, clarinet Bb sẽ phát ra nốt Đô trung (middle C, ký âm).
Nhưng khi đồng thời bấm register key, nhạc cụ sẽ phát ra nốt Son nằm trên khuông nhạc khóa Sol.
Lower Joint (Thân Dưới)
Bộ phận áp chót của clarinet là lower joint, có hình dáng rất giống upper joint, với nhiều phím, trục và lỗ âm.
Tuy nhiên, lower joint dài hơn upper joint, có một ổ cắm ở phía trên và một tenon bọc nút bần ở phía dưới, và đây là nơi tay phải của người chơi đặt lên.
Tenon phía dưới của upper joint sẽ trượt vào ổ cắm phía trên của lower joint.
Bridge Key (Phím Nối)
Bridge key là một cơ cấu cơ khí nối liền hệ thống phím của upper joint và lower joint.
Khi lắp clarinet, việc căn chỉnh đúng upper joint và lower joint là vô cùng quan trọng. Nếu hai phần này không thẳng hàng, bridge key sẽ không hoạt động và bạn sẽ không thể chơi được các nốt trầm của clarinet.
Bạn sẽ thấy điểm nối này ở phía bên phải, gần đáy của upper joint, nơi có một thanh kim loại nhỏ nằm giữa các phím bên phải và phần tenon.
Trên lower joint, ở phía bên phải gần đỉnh, có một miếng kim loại nhỏ nằm ngang.
Khi hai phần được lắp đúng cách, miếng kim loại này sẽ trượt vào bên dưới thanh kim loại, tạo thành mối liên kết giữa hai bộ phận.
Bell (Chuông)
Cuối cùng, bộ phận cuối cùng của clarinet là bell, phần loe rộng ở đáy nhạc cụ và là nơi âm thanh được phát ra ngoài.
Đây cũng là một bộ phận mà các nghệ sĩ clarinet trình độ cao thường tùy chỉnh, thử nghiệm các thương hiệu và kiểu dáng bell khác nhau để tìm ra màu âm họ yêu thích.
Mặc dù trông giống như có nhiệm vụ khuếch đại âm thanh, chức năng thực sự của bell là định hướng luồng không khí và ổn định âm sắc cho một số quãng nhất định.
Bell Ring (Vòng Kim Loại Trên Bell)
Bell ring là một vòng kim loại nhỏ được gắn quanh phần trên của bell.
Nó có chức năng tương tự như các vòng kim loại trên barrel: ngăn không cho áp lực từ tenon làm nứt hoặc vỡ bell.
Cũng giống như barrel rings, với một số chất liệu chế tạo nhất định, bell ring có thể không thực sự cần thiết, nhưng thường vẫn được giữ lại vì lý do thẩm mỹ.
Tenons (Khớp Nối)
Phần cuối cùng cần đề cập trên clarinet là tenons. Đây là bộ phận cực kỳ quan trọng, bởi để tạo ra âm thanh, nhạc cụ hơi cần phải là một hệ thống hoàn toàn kín khí.
Như bạn đã biết, khi người chơi mở hoặc đóng một lỗ âm (bằng phím hoặc ngón tay), cách luồng không khí di chuyển trong nhạc cụ sẽ thay đổi, từ đó tạo ra các cao độ khác nhau.
Vì vậy, nếu bất kỳ phần nào bị rò rỉ không khí, nốt nhạc sẽ không thể phát ra đúng cách.
Để giữ cho không khí luôn nằm bên trong và hệ thống được kín hoàn toàn, các bộ phận của clarinet được nối với nhau bằng tenons, thường được bọc nút bần.
Nút bần có khả năng nén lại, tạo ra một lớp kín chắc chắn với hai chức năng: thứ nhất là ngăn không cho không khí thoát ra ngoài, và thứ hai là giữ các bộ phận gắn chặt với nhau để chúng không bị tuột ra khi đang chơi.
Theo thời gian sử dụng, bạn sẽ cần thay thế nút bần vì chúng có thể bị mòn.
Độ ẩm nơi clarinet được bảo quản và số lần lắp ráp nhạc cụ sẽ khiến nút bần co lại, làm cho các khớp nối không còn khít nữa.
Để khắc phục, người chơi thường bôi một lớp mỏng mỡ bôi nút bần (cork grease) xung quanh để bôi trơn và giúp việc lắp ráp trở nên dễ dàng hơn.
Tổng Kết Về Các Bộ Phận Của Clarinet
Hy vọng phần giải thích này giúp bạn hiểu rõ hơn về tất cả các bộ phận khác nhau của clarinet.
Đối với người mới bắt đầu, clarinet có thể trông khá phức tạp với nhiều bộ phận chuyển động, phím và trục. Tuy nhiên, một khi bạn đã hiểu cách lắp ráp và cơ chế hoạt động, nhạc cụ sẽ vận hành rất trơn tru.
Chỉ cần nhớ luôn cẩn thận để tránh làm hỏng nhạc cụ, vì bất kỳ phím bị cong, pad bị dính hay lỗ âm bị tắc nào cũng có thể khiến clarinet không hoạt động đúng cách. Do đó, clarinet cần được cầm nắm và bảo quản cẩn thận.
Xem thêm:
