Embouchure đúng cho trumpet là một trong những yếu tố bí ẩn nhất trong quá trình chơi các nhạc cụ kèn đồng. Rất nhiều người chơi có những quan điểm và lời khuyên khác nhau, thậm chí trái ngược nhau, về cách cải thiện embouchure, và còn có không ít người chưa thực sự hiểu rõ embouchure hoạt động như thế nào trong thực tế.
Trong bài viết này, chúng ta sẽ cùng tìm hiểu embouchure là gì, lý do vì sao nó lại đóng vai trò quan trọng, đồng thời điểm qua một số mẹo hữu ích giúp cải thiện khả năng chơi trumpet của bạn.
Embouchure Là Gì?
Từ “Embouchure” có nguồn gốc từ tiếng Pháp “bouche”, mang nghĩa là “miệng”, và thuật ngữ này được sử dụng để chỉ cách sắp xếp cũng như kiểm soát các nhóm cơ trên khuôn mặt, miệng và môi, cùng với cách đặt miệng thổi lên môi nhằm tạo ra âm thanh khi chơi trumpet.
Trong việc chơi các nhạc cụ kèn đồng, embouchure đặc biệt quan trọng vì chính sự rung động của môi là yếu tố trực tiếp tạo ra âm thanh, và embouchure đóng vai trò chuyển hóa luồng hơi thở thành các rung động này, đồng thời điều chỉnh chúng để tạo ra những cao độ và màu sắc âm thanh khác nhau.
Bên cạnh đó, cách đặt miệng thổi của trumpet lên môi trong quá trình chơi cũng có vai trò không kém phần quan trọng, bởi mục tiêu của việc đặt miệng thổi đúng vị trí là giúp đôi môi có thể rung động một cách tự do và ổn định trên toàn bộ quãng âm, từ những nốt trầm cho đến các nốt cao.
Một embouchure không đúng có thể làm hạn chế đáng kể quãng âm mà người chơi có thể đạt được, khiến âm thanh trở nên yếu và thiếu ổn định, gây khó khăn trong việc phát ra nốt, đồng thời làm giảm nghiêm trọng sức bền khi chơi trong thời gian dài, vì vậy việc xây dựng embouchure đúng cách là một yếu tố vô cùng quan trọng trong quá trình học trumpet.
Embouchure mang tính cá nhân rất cao, và cảm giác tự nhiên, thoải mái khi chơi sẽ khác nhau ở mỗi người, thậm chí trong lịch sử, hai giáo viên dạy cornet nổi tiếng của thế kỷ 19 là Arban và Saint-Jacombe cũng đã có những quan điểm khác nhau trong giáo trình của họ về vị trí đặt miệng thổi sao cho đúng.
Tuy nhiên, bất chấp những khác biệt đó, vẫn tồn tại một số nguyên tắc chung mà người chơi trumpet nên ghi nhớ khi luyện tập embouchure.
Cách Tạo Embouchure
Với những lưu ý ở trên, chúng ta hãy cùng tìm hiểu chi tiết hơn về cách hình thành embouchure khi chơi trumpet.
Cơ Môi Và Cơ Mặt
Trước hết, hãy bắt đầu với cách đặt các cơ mặt và môi trong quá trình chơi, trong đó một cách đơn giản để đạt được vị trí đúng là phát âm chữ “M”, bởi động tác này giúp hai môi khép lại thành một đường thẳng hoặc hơi cong xuống, đưa cằm ra phía trước và đảm bảo không có túi khí tích tụ ở má hoặc môi dưới.
Khi môi đang ở vị trí này, bạn hãy thử thở ra và sẽ nhận thấy môi hơi tách ra ở giữa, tạo ra một luồng hơi hẹp và tập trung, sau đó khi khép môi lại thêm một chút, lực cản đối với luồng hơi sẽ tăng lên và môi bắt đầu rung động, dù ở giai đoạn này bạn có thể cần thở ra nhanh hơn một chút để hiện tượng rung môi xảy ra.
Khi luyện tập thường xuyên, bạn sẽ có thể làm cho môi rung ngay lập tức và duy trì tiếng rung trong thời gian dài hơn, tuy nhiên điều này cũng đòi hỏi bạn phải rèn luyện kỹ thuật thở, cụ thể là hít một hơi thật sâu trước mỗi lần tạo tiếng rung và siết nhẹ các cơ bụng vào trong khi thở ra để tạo ra luồng hơi mạnh, ổn định và có kiểm soát.
Mouthpiece
Khi bạn đã quen với việc tạo tiếng rung chỉ bằng môi, bước tiếp theo là thử rung môi trực tiếp trên miệng thổi của trumpet. Nhiều phương pháp học trumpet coi việc buzz bằng miệng thổi là một phần quan trọng trong quy trình luyện tập thường xuyên nhằm cải thiện embouchure.
James Stamp khuyến nghị cầm miệng thổi nhẹ nhàng giữa ngón cái và ngón trỏ của tay trái, tại vị trí nơi miệng thổi được gắn vào thân kèn. Cách cầm này giúp tránh việc ép miệng thổi quá chặt vào môi, điều có thể gây căng thẳng và ảnh hưởng tiêu cực đến embouchure.
Việc xác định đúng vị trí đặt miệng thổi là rất quan trọng, và trong quá trình này, bạn có thể thấy việc soi gương sẽ giúp ích khá nhiều. Nguyên tắc chung là đặt miệng thổi ở chính giữa đôi môi, cả theo chiều ngang lẫn chiều dọc.
Xét theo chiều dọc, miệng thổi nên được đặt sao cho vành miệng thổi không chạm vào phần môi đỏ, vì điều này có thể cản trở sự rung động tự nhiên của môi. Một số giáo viên khuyên nên đặt miệng thổi hơi cao hơn, để phần tiếp xúc nằm nhiều trên môi trên hơn môi dưới, trong khi những giáo viên khác lại ủng hộ vị trí cân bằng, chia đều giữa môi trên và môi dưới.
Về vị trí ngang, miệng thổi nên nằm ở trung tâm đôi môi, không lệch quá sang trái hoặc phải, nhằm đảm bảo các cơ môi được sử dụng hiệu quả nhất, bởi chúng thường khỏe nhất ở khu vực trung tâm. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng đây chỉ là những hướng dẫn mang tính tổng quát, và nếu vị trí tự nhiên, thoải mái nhất đối với bạn hơi lệch tâm, có thể vì cấu trúc răng hoặc cảm giác khi chơi, thì điều đó không nhất thiết có nghĩa là bạn phải thay đổi embouchure của mình.
Trước khi thực hiện bất kỳ sự điều chỉnh lớn nào, bạn nên trao đổi với một giáo viên trumpet mà bạn tin tưởng để nhận được lời khuyên phù hợp. Như Arban từng viết trong giáo trình dạy cornet của mình rằng có những giáo viên có thói quen thay đổi vị trí miệng thổi của tất cả học sinh, nhưng sau nhiều năm luyện tập vô ích theo cách này, chính những người chơi đó buộc phải quay lại vị trí ban đầu, bởi không ai đạt được kết quả tốt, thậm chí có người còn không thể tiếp tục chơi được nữa.
Trumpet
Khi miệng thổi đã được lắp vào trumpet, vị trí của nó nên được giữ nguyên, dù việc chơi thực tế sẽ trở nên phức tạp hơn khi bạn bắt đầu trình diễn các bản nhạc. Trong quá trình chơi, bạn nên tránh thay đổi embouchure một cách đột ngột, bởi nếu bạn thấy mình không thể chuyển giữa hai nốt mà không rời miệng khỏi kèn, đó thường là dấu hiệu cho thấy embouchure của bạn chưa thực sự đúng.
Thay vào đó, embouchure nên thay đổi dần dần và mượt mà khi bạn di chuyển giữa các nốt cao và thấp. Khi lên nốt cao, môi sẽ co lại và hướng vào phía trong, về phía miệng thổi, còn khi xuống nốt thấp, môi sẽ thả lỏng hơn.
Vị trí của lưỡi cũng đóng vai trò quan trọng trong việc thay đổi cao độ. Lưỡi nên nâng lên khi bạn chơi các nốt cao hơn, tương tự như sự thay đổi vị trí của lưỡi khi bạn phát âm từ “ahh” sang “eee”. Trên thực tế, việc hình dung âm tiết “eee” khi lên cao và “ahh” khi xuống thấp có thể giúp ích rất nhiều trong quá trình chơi.
Cuối cùng, cần nhấn mạnh một lần nữa rằng hơi thở là yếu tố nền tảng còn lại trong việc chơi kèn đồng. Nếu không có sự hỗ trợ hơi thở đúng cách, embouchure dù chuẩn xác cũng không thể phát huy hiệu quả, và điều ngược lại cũng đúng. Như một giáo viên trumpet của tôi thường nói: “Nếu bạn không thổi, thì kèn sẽ không kêu”.
Những Lỗi Phổ Biến
Việc học cách tạo embouchure đúng là một quá trình khó khăn và phức tạp, một phần vì nó đòi hỏi chúng ta phải sử dụng các cơ mặt theo cách hoàn toàn khác so với sinh hoạt hằng ngày. Có rất nhiều lỗi phổ biến mà người chơi cần nhận biết để có thể tránh mắc phải trong quá trình luyện tập.
Túi Khí Ở Má
Khi cố gắng tạo ra luồng hơi mạnh cần thiết để chơi trumpet, người chơi rất dễ để má phồng lên hoặc tạo ra các túi khí phía trên hoặc dưới môi. Tuy nhiên, điều này tạo ra lực cản không cần thiết, khiến việc tạo âm thanh mạnh và tập trung trở nên khó khăn hơn, đồng thời làm các cơ mặt hoạt động kém hiệu quả.
Nếu bạn thường xuyên gặp tình trạng này, hãy quay lại động tác phát âm chữ “M” để tạo embouchure, sau đó thở ra. Cách này thường giúp bạn tự nhiên hình thành một vị trí môi hạn chế sự xuất hiện của các túi khí.
Hơi Thoát Ra Ở Khóe Miệng
Hơi có thể thoát ra ở hai khóe miệng trong lúc chơi, đặc biệt khi môi bắt đầu mệt. Điều này xảy ra khi các cơ ở hai bên miệng không giữ embouchure đủ chắc. Để khắc phục, bạn có thể quay lại động tác phát âm chữ “M” hoặc hơi nhíu miệng khi chơi, giúp hai khóe miệng hướng xuống thay vì hướng lên.
Nếu môi đã mệt, giải pháp thực sự hiệu quả duy nhất là nghỉ ngơi. Hãy quay lại luyện tập khi bạn cảm thấy tỉnh táo và sung sức hơn, bởi việc luyện tập trong trạng thái mệt mỏi rất dễ hình thành những thói quen xấu.
“Cười” Để Lên Cao
Bạn có thể thắc mắc rằng cười thì có gì sai, và rằng chơi trumpet chẳng phải nên vui vẻ hay sao. Điều đó đúng, nhưng khi môi ở dạng cười, hai khóe miệng sẽ hướng lên, khiến môi bị kéo căng ra ngoài thay vì co vào trong. Đây là một lỗi rất phổ biến ở người mới học trumpet khi cố gắng chơi các nốt cao.
Cách này chỉ có tác dụng trong một giới hạn nhất định, và việc dựa vào nụ cười để nâng cao độ sẽ nhanh chóng đặt ra những giới hạn cho khả năng chơi của bạn. Vì vậy, việc hình thành thói quen đúng ngay từ sớm là cách tốt nhất để bạn có thể tiếp tục tiến bộ lâu dài.
Ép Mạnh Miệng Thổi
Một cách khác mà người chơi trumpet thường dùng để lên nốt cao là ép miệng thổi mạnh hơn vào môi. Dù cách này có thể tạo ra nốt cao, nhưng đó là một phương pháp hoàn toàn không có lợi. Việc ép mạnh sẽ khiến môi nhanh chóng bị mệt, thậm chí có thể gây tổn thương, đồng thời tạo ra âm thanh mỏng và yếu hơn so với những nốt được hỗ trợ bằng hơi thở sâu và embouchure đúng cách.
Liên quan đến điều này còn có những thói quen như đẩy miệng thổi sang một bên, xoay miệng thổi, hoặc tạo ra các cử động gượng ép khác trên khuôn mặt. Nhìn chung, bất kỳ thói quen nào khiến bạn phải gia tăng áp lực lên môi hoặc làm các cơ mặt căng thẳng đều không giúp ích cho việc cải thiện khả năng chơi trumpet. Khi mọi thứ vận hành đúng, môi và cơ mặt nên luôn ở trạng thái tương đối thư giãn, còn các cơ hô hấp mới là bộ phận đảm nhận phần lớn công việc.
Embouchure Nổi Tiếng
Bất kỳ bài viết nào về embouchure trumpet cũng sẽ chưa trọn vẹn nếu không nhắc đến một trong những nghệ sĩ trumpet vĩ đại nhất mọi thời đại, Dizzy Gillespie. Ông là một trong những người tiên phong của phong trào bebop trong jazz, sáng tác nhiều tác phẩm nổi tiếng và không ngừng đẩy giới hạn kỹ thuật trumpet với những nốt cao và lối chơi nhanh đầy điêu luyện.Tuy nhiên, embouchure của ông lại là ví dụ điển hình cho hầu hết những điều mà giáo viên trumpet thường khuyên người học không nên làm, bởi má của ông phồng lên rõ rệt và cổ cũng phình to khi chơi. Điều này có thể khiến bạn tự hỏi rằng liệu mình có nên làm như vậy để chơi được như Dizzy hay không.
Câu trả lời là không hẳn, bởi không có gì đảm bảo rằng những gì hiệu quả với ông cũng sẽ phù hợp với bạn. Embouchure đặc trưng với má phồng của Gillespie được hình thành trong suốt sự nghiệp dài của ông, khi các mô và cơ ở má dần giãn ra do khối lượng luyện tập và biểu diễn khổng lồ mà ông đã thực hiện.
Có lẽ cách tiếp cận tốt nhất ở đây là xem điều này như một lời nhắc nhở rằng không tồn tại một embouchure “hoàn hảo” duy nhất. Embouchure phù hợp nhất sẽ khác nhau ở mỗi người chơi, và mục tiêu của việc nghiên cứu embouchure là hiểu các nguyên tắc chung rồi áp dụng chúng vào cách chơi cá nhân, với sự hỗ trợ của một giáo viên giỏi, để giúp chúng ta chơi nhạc một cách thư giãn, có kiểm soát và hướng tới việc tạo ra âm thanh hay nhất có thể.
Xem thêm:
