Ngày nay, khi nhắm mắt lại và hình dung về một cây kèn trumpet, bạn rất có thể sẽ thấy một nhạc cụ sáng bóng màu bạc hoặc vàng, với những đường ống uốn lượn tinh tế tạo nên một dáng kèn thanh thoát. Chính vì vậy, có thể bạn sẽ bất ngờ khi biết rằng những cây trumpet đầu tiên trong lịch sử hoàn toàn không phải do con người chế tạo. Những chiếc kèn này có một lịch sử lâu đời, thậm chí còn dài hơn sự tồn tại của nhiều quốc gia và nền văn minh, và đã được sử dụng cho rất nhiều mục đích khác nhau xuyên suốt lịch sử.
Trong bài viết này, chúng ta sẽ cùng tìm hiểu về lịch sử của kèn trumpet, cũng như những nhân vật và cột mốc phát triển quan trọng đã hình thành nên cây trumpet mà chúng ta biết đến ngày nay.
Nguồn Gốc Của Kèn Trumpet: Những Chiếc Kèn Đầu Tiên
Kèn Shofar
Có lẽ đến tận ngày nay chúng ta vẫn gọi trumpet là “kèn sừng” bởi vì những nhạc cụ đầu tiên có hình dáng giống trumpet thực chất chính là sừng động vật.
Kèn Shofar là một chiếc sừng cừu được khoét rỗng và thông ở cả hai đầu, được thổi bằng kỹ thuật rất giống với cách chơi trumpet hiện đại. Ban đầu, Shofar được sử dụng trong các nghi lễ tôn giáo của người Do Thái, tiêu biểu như lễ Rosh Hashanah và Yom Kippur.
Cách chơi Shofar tương tự như một loại trumpet không có piston, trong đó người chơi thay đổi cao độ của âm thanh bằng cách điều chỉnh khẩu hình môi.
Bên cạnh Shofar, những “tổ tiên” sớm khác của trumpet còn bao gồm kèn Lur và sừng bò. Những loại kèn này đã xuất hiện trong các hình vẽ cổ đại của Ai Cập, Trung Quốc, Nam Mỹ và khu vực Bắc Âu, có niên đại từ khoảng năm 1500 trước Công nguyên.
Những Cây Trumpet Đầu Tiên
Khi con người bắt đầu chế tác trumpet, hình dáng của chúng không khác nhiều so với những chiếc sừng động vật nguyên thủy. Chúng chưa hề có piston hay hệ thống ống uốn phức tạp như ngày nay, mà chỉ gồm một thân ống hình trụ dài, nối giữa một miệng thổi tròn nhỏ và phần loa kèn loe rộng dần.
Dù không có được âm vực phong phú như trumpet hiện đại, phần miệng thổi của những cây kèn này vẫn được thiết kế để người chơi có thể điều chỉnh khẩu hình môi nhằm tạo ra một số cao độ nhất định, được gọi là chuỗi họa âm.
Những nhạc cụ này được làm từ nhiều vật liệu khác nhau như gỗ, tre, vỏ cây, đất sét, xương người và cuối cùng là kim loại, chất liệu quen thuộc nhất với trumpet ngày nay. Chúng chủ yếu được sử dụng trong chiến tranh với vai trò phát tín hiệu và tạo áp lực tâm lý, uy hiếp đối phương.
Kèn Trumpet Tự Nhiên
Những cây trumpet không có piston này được gọi là trumpet tự nhiên, xuất hiện trong thời kỳ Phục Hưng.
Chúng bắt đầu phổ biến từ thế kỷ 15 và tiếp tục được sử dụng rộng rãi trong suốt thời kỳ Phục Hưng, thường mang ý nghĩa tượng trưng cho quyền uy thiêng liêng hoặc hoàng gia. Do không có piston, người chơi phải thay đổi cao độ bằng cách điều chỉnh khẩu hình và vị trí môi.
Điều này khiến trumpet tự nhiên chỉ có thể chơi được các nốt trong chuỗi họa âm. Vì vậy, chúng thường được chế tạo với nhiều kích thước khác nhau để chơi ở nhiều giọng khác nhau, dù phổ biến nhất vẫn là giọng Rê.
Kèn Trumpet Trượt
Một tiền thân khác của trumpet hiện đại là kèn trumpet trượt, cũng xuất hiện vào thế kỷ 15 trong thời kỳ Phục Hưng.
Trumpet trượt cho phép người chơi kết hợp khẩu hình môi với một ống trượt để kéo dài chiều dài ống dẫn hơi, từ đó tạo ra âm vực rộng hơn đáng kể. Đúng như tên gọi, dù được xếp vào họ trumpet, trumpet trượt chính là tiền đề dẫn đến sự ra đời của nhạc cụ mà ngày nay chúng ta gọi là kèn trombone.
Sự Xuất Hiện Sớm Của Trumpet Trong Âm Nhạc
Mặc dù trumpet đã được sử dụng cho nhiều mục đích khác nhau trong lịch sử, nhưng ngày nay nó chủ yếu được biết đến như một nhạc cụ âm nhạc.
Trumpet tự nhiên và trumpet trượt bắt đầu xuất hiện trong âm nhạc từ thế kỷ 15 và 16, thời kỳ âm nhạc Phục Hưng, và tiếp tục được sử dụng trong thời kỳ Baroque của thế kỷ 17.
Các loại trumpet giọng Fa và Son, sau đó dần là các giọng Đô, Rê, Mi giáng và Si giáng, giữ vai trò quan trọng trong thời kỳ âm nhạc Cổ điển từ năm 1750 đến năm 1820. Một trong những ví dụ nổi tiếng nhất của giai đoạn này là sự xuất hiện của trumpet giọng Rê trong tác phẩm Messiah của Handel.
Messiah Của Handel
Xuyên suốt thế kỷ 19, trumpet trở nên đặc biệt phổ biến trong thời kỳ âm nhạc Lãng mạn. Đúng như tên gọi, thời kỳ Lãng mạn nổi tiếng với tính kịch tính, nguồn năng lượng mạnh mẽ và chiều sâu cảm xúc.
Đây là giai đoạn khởi nguồn của opera, khi âm nhạc được sáng tác như sự thể hiện bằng giai điệu của văn học, hội họa và sân khấu. Các nhà soạn nhạc mong muốn truyền tải những cảm xúc và trải nghiệm sâu sắc của con người.
Sự phát triển gần đây của trumpet, với âm thanh sáng hơn và khả năng biểu cảm động lực phong phú hơn, đã biến nó trở thành nhạc cụ lý tưởng để thể hiện trọn vẹn tinh thần kịch tính đặc trưng của âm nhạc Lãng mạn.
Sự Phát Triển Của Hệ Thống Piston
Bước sang đầu thế kỷ 19 cũng đánh dấu sự ra đời của những cây trumpet đầu tiên được trang bị piston và hệ thống ống dẫn hơi gần giống với những gì chúng ta quen thuộc ngày nay. Kể từ thời điểm đó cho đến nay, trumpet thường được thiết kế với ba hoặc bốn piston.
Khi kết hợp với khẩu hình môi, piston cho phép người chơi trumpet trình diễn đầy đủ các thang âm chromatic. Nhờ vậy, họ có thể tạo ra một dải âm thanh phong phú và đa dạng trong từng giọng nhạc cụ thể.
Heinrich Stölzel Và Piston Stölzel Cũng Như Piston Quay
Phải đến năm 1815, Heinrich Stölzel mới phát minh ra loại piston đầu tiên mà ngày nay chúng ta gọi là piston dạng trượt thẳng, hoạt động bằng cách điều hướng luồng không khí đi qua các ống dẫn khác nhau của trumpet.
Ông đã phát triển piston Stölzel, cho phép người chơi thay đổi cao độ bằng cách nhấn piston xuống để kích hoạt hệ thống ống dẫn. Đây là một bước đột phá mang tính cách mạng đối với trumpet, đồng thời mở ra một kỷ nguyên mới cho các nhạc cụ đồng khác như kèn horn Pháp và tuba.
Bốn năm sau khi piston Stölzel ra đời, Heinrich Stölzel hợp tác cùng nhà chế tác nhạc cụ Friedrich Blühmel để phát minh ra piston quay, một thiết kế cũng nhanh chóng trở nên rất phổ biến. Piston quay hoạt động bằng cách xoay một góc chín mươi độ, cho phép luồng không khí đi vào và đi ra khỏi trumpet. So với piston trượt, piston quay dễ thao tác nhanh hơn và tạo ra âm sắc êm dịu hơn, tuy nhiên lại cho dải cao độ hạn chế hơn.
Piston Trượt Và Sự Tiến Hóa Của Hệ Thống Ống Dẫn
Tuy nhiên, phải đến cuối những năm 1930, François Périnet mới phát minh ra phiên bản piston trượt được sử dụng trên phần lớn trumpet hiện đại ngày nay.
Sự xuất hiện của piston cũng kéo theo sự phát triển mạnh mẽ của hệ thống ống dẫn hơi. Những đoạn ống này, được gọi là crook và shank, có độ dài và độ cong khác nhau, được bổ sung vào thân trumpet. Chiều dài và hình dạng của các ống dẫn quyết định chất lượng âm thanh cũng như quãng âm mà luồng không khí có thể tạo ra khi di chuyển bên trong nhạc cụ.
Trumpet giọng Fa và Son là những ví dụ sớm nhất của trumpet có piston. Mặc dù chúng có kích thước lớn và cồng kềnh hơn nhiều so với trumpet hiện đại, nhưng vào thời điểm ra đời trong thế kỷ 19, chúng thực sự mang tính cách mạng. Chúng cho phép người chơi trumpet trình diễn nhiều cao độ hơn và chơi các tác phẩm ở nhiều giọng khác nhau.
Do kích thước lớn và nhu cầu mở rộng âm vực, những mẫu nhạc cụ nhỏ hơn với âm sắc sáng hơn như cornet và các trumpet giọng Đô, Rê, Mi giáng và Si giáng nhanh chóng xuất hiện sau đó.
Ngày nay, cornet và trumpet giọng Si giáng là hai loại trumpet được sử dụng phổ biến nhất, đồng thời cũng là lựa chọn hàng đầu cho những người mới bắt đầu học trumpet.
Trumpet Hiện Đại Và Vai Trò Trong Âm Nhạc Ngày Nay
Trumpet Hiện Đại
Thời kỳ âm nhạc Lãng mạn khép lại vào đầu những năm 1900, nhường chỗ cho kỷ nguyên âm nhạc thế kỷ 20 vô cùng đa dạng, kéo dài cho đến tận ngày nay. Trumpet cũng không nằm ngoài dòng chảy đó, với trumpet giọng Si giáng và cornet giữ vai trò trung tâm, đồng thời nhiều phiên bản mới lạ và độc đáo cũng được phát triển.
Trumpet Trong Âm Nhạc Hiện Đại
Trumpet có lẽ được biết đến nhiều nhất qua vai trò của nó trong nhạc jazz, nhạc Latin và các thể loại big band như swing và bebop.
Âm thanh mạnh mẽ đặc trưng, khả năng xử lý nhanh những đoạn nhạc phức tạp và dải âm rộng giúp trumpet tỏa sáng trong phần ngẫu hứng của jazz, sự rực lửa của nhạc Latin, nguồn năng lượng dồi dào của big band và những nhịp điệu nhanh, phức tạp của cả ba thể loại âm nhạc hiện đại này.
Một số nghệ sĩ tiên phong nổi tiếng của trumpet trong nhạc jazz có thể kể đến như Louis Armstrong, Dizzy Gillespie, Miles Davis cùng rất nhiều tên tuổi khác.
Louis Armstrong
Trumpet cũng giữ vai trò quan trọng trong nhạc pop, và điều này đã kéo dài suốt nhiều thập kỷ. Ban nhạc The Beatles từng nổi tiếng với việc đưa những đoạn trumpet solo vào các ca khúc của mình. Nổi bật nhất là việc sử dụng loại trumpet cỡ nhỏ, piccolo trumpet, trong bản hit Penny Lane.
The Beatles - Penny Lane
Các Loại Trumpet Phổ Biến Trong Âm Nhạc Hiện Đại
Như đã đề cập trước đó, trumpet giọng Si giáng và cornet là những mẫu nhạc cụ phổ biến nhất trong âm nhạc hiện đại và cũng dễ tiếp cận nhất cho người mới học. Bên cạnh đó, người chơi trumpet còn sử dụng nhiều mẫu trumpet hiện đại khác cho những mục đích chuyên biệt. Piccolo trumpet, được sử dụng trong Penny Lane, tạo ra âm thanh đặc biệt sáng nhờ kích thước nhỏ gọn.
Piccolo Trumpet
Pocket trumpet giọng Si giáng có âm thanh gần như giống hệt trumpet Si giáng tiêu chuẩn, nhưng lại rất tiện lợi cho các nhạc công thường xuyên di chuyển hoặc biểu diễn trong những môi trường đòi hỏi phải di chuyển nhiều, chẳng hạn như trong các ban nhạc diễu hành.
Trumpet giọng Rê, Mi giáng và Đô vẫn được sử dụng khi cần chuyển giọng nhanh trong quá trình biểu diễn.
Tổng Kết Lịch Sử Của Kèn Trumpet
Từ những cuộc chiến bộ lạc cổ xưa cho đến các sân khấu chật kín khán giả với những biểu tượng nhạc pop hiện đại, trumpet đã đóng một vai trò quan trọng trong xã hội suốt hàng nghìn năm. Trumpet đã tiến hóa từ một chiếc sừng động vật đơn giản thành một họ nhạc cụ phong phú và đa dạng, với cấu trúc tinh xảo và kỹ thuật chế tác cao.
Trong quá khứ, hiện tại và cả tương lai, trumpet đã và sẽ tiếp tục đóng góp những giá trị to lớn cho âm nhạc, góp phần làm phong phú và nâng cao chất lượng đời sống tinh thần của con người.
Xem thêm:
