Kèn oboe là nhạc cụ hơi bằng gỗ dùng dăm kép, có tiếng trong, hơi "mũi" và rất dễ nhận ra giữa dàn nhạc. Nó cũng là cây kèn mà cả dàn nhạc giao hưởng dựa vào để lên dây trước buổi diễn. Dưới đây là 18 sự thật thú vị về kèn oboe, từ lịch sử, cách tạo tiếng đến những bản nhạc nổi tiếng, kèm vài lưu ý nếu bạn muốn học oboe.
Oboe là gì và đến từ đâu?
- Tên gọi gốc Pháp. "Oboe" bắt nguồn từ chữ hautbois trong tiếng Pháp, ghép từ haut (cao, vang) và bois (gỗ), nghĩa là "cây gỗ có tiếng vang".
- Ra đời ở triều đình Pháp thế kỷ 17. Oboe được phát triển từ kèn shawm thời Trung cổ, vào khoảng giữa thế kỷ 17, gắn với các nhạc công của gia đình Hotteterre và Philidor dưới thời vua Louis XIV.
- Có họ hàng khắp thế giới. Các loại kèn dăm kép như aulos của Hy Lạp cổ, suona của Trung Quốc hay kèn bầu của Việt Nam đều cùng nguyên lý tạo tiếng với oboe.
- Thân kèn hình nón. Lòng ống oboe loe dần từ trên xuống, khác với clarinet có lòng ống hình trụ. Đây là một lý do khiến tiếng oboe sáng và giàu bồi âm.
- Là nhạc cụ tông Đô. Oboe đọc nốt đúng như tiếng phát ra, không phải dịch giọng như clarinet hay saxophone. Âm vực khoảng từ nốt Si giáng dưới Đô giữa lên gần ba quãng tám.
Dăm kép và cách oboe tạo tiếng
- Tiếng phát ra từ hai lá dăm. Dăm oboe gồm hai lá sậy buộc vào một ống kim loại nhỏ. Khi thổi, hai lá rung đập vào nhau tạo ra tiếng, khác với dăm đơn của clarinet và saxophone.
- Người chơi thường tự làm dăm. Dăm làm từ cây sậy Arundo donax, được người chơi chuyên nghiệp tự cạo, gọt cho hợp khẩu hình và tiếng mình muốn. Một lá dăm thường chỉ dùng được vài tuần.
- Thừa hơi chứ không thiếu hơi. Khe hở của dăm rất nhỏ nên chỉ một lượng hơi ít đi qua. Người chơi oboe hay phải thở ra phần hơi cũ trước khi hít hơi mới, một số người dùng kỹ thuật thở vòng (circular breathing) cho các câu nhạc dài.
- Thường được xem là một trong những nhạc cụ khó chơi nhất. Kiểm soát dăm kép, giữ cao độ ổn định và luồng hơi đều khiến oboe có tiếng là "khó vào nghề" hơn nhiều nhạc cụ hơi khác.
Oboe trong dàn nhạc
- Cả dàn nhạc lên dây theo oboe. Trước buổi diễn, người chơi oboe thổi nốt La để các nhạc công khác chỉnh theo, vì tiếng oboe ổn định, khó điều chỉnh tùy ý và nghe rõ giữa dàn nhạc.
- Thân kèn làm từ gỗ grenadilla. Oboe chuyên nghiệp thường làm từ gỗ grenadilla (gỗ mun châu Phi), gỗ rất nặng và đặc. Kèn cho học sinh có thể làm bằng nhựa ABS để bền với thời tiết.
- Có cả một gia đình oboe. Ngoài oboe thường còn có oboe d'amore (tông La, Bach dùng nhiều), kèn cor anglais (English horn, tông Fa, dù tên gọi vậy nhưng chẳng phải của Anh và cũng không phải kèn đồng), bass oboe và heckelphone trầm hơn nữa.
- Bach rất yêu oboe. Rất nhiều cantata của J.S. Bach có phần oboe hoặc oboe d'amore đối đáp với giọng hát.
Những bản nhạc có tiếng oboe nổi tiếng
- Concerto cho oboe giọng Đô trưởng của Mozart (K. 314), tác phẩm bắt buộc với hầu hết người học oboe.
- Chương Adagio trong Concerto cho oboe cung Rê thứ của Alessandro Marcello, một trong những giai điệu oboe được yêu thích nhất thời Baroque.
- Chủ đề thiên nga trong vở ballet Hồ Thiên Nga của Tchaikovsky được giới thiệu bằng tiếng oboe.
- Con vịt trong Peter và chó sói của Prokofiev do oboe đảm nhận, cách tuyệt vời để trẻ em nhận ra tiếng oboe.
- Gabriel's Oboe của Ennio Morricone trong phim The Mission (1986) đưa tiếng oboe đến với khán giả đại chúng.
Muốn học oboe thì cần biết gì?
- Nên có nền tảng nhạc lý và hơi thở: nhiều người chuyển sang oboe sau khi đã chơi sáo flute, clarinet hoặc saxophone.
- Cần người hướng dẫn từ đầu: khẩu hình và cách giữ dăm kép rất khó tự sửa nếu tập sai.
- Chuẩn bị dăm: người mới thường mua dăm làm sẵn, độ cứng trung bình, và nên có vài lá để thay phiên.
- Bảo quản kỹ: oboe gỗ cần làm ấm trước khi thổi, lau khô sau khi chơi và tránh thay đổi nhiệt độ đột ngột để không bị nứt.
Kèn oboe Yamaha tại Tân Nhạc Cụ
| Mẫu | Trình độ | Đặc điểm | Giá (khoảng) |
|---|---|---|---|
| YOB-441II AT | Trung cấp | Thân nhựa ABS, bền với khí hậu nóng ẩm | 166 triệu |
| YOB-441II MT, YOB-441II T | Trung cấp | Thân gỗ grenadilla (bản MT có lót nhựa ở khớp trên) | 176–183 triệu |
| YOB-841, YOB-841L | Chuyên nghiệp | Lòng ống kiểu American, bản L có lót chống nứt ở khớp trên | 193–217 triệu |
| YOB-831L | Chuyên nghiệp | Lòng ống kiểu European, khớp trên lót ebonite | 316 triệu |
Xem chi tiết và cách chọn trong danh mục kèn oboe. Nếu đang phân vân giữa các loại kèn gỗ, tham khảo thêm kèn clarinet và các loại sáo flute.
Câu hỏi thường gặp
Kèn oboe là gì?
Oboe là nhạc cụ hơi bằng gỗ, tạo tiếng bằng dăm kép gồm hai lá sậy rung vào nhau. Oboe có tông Đô, tiếng trong và hơi "mũi", thường giữ giai điệu chính trong dàn nhạc.
Vì sao dàn nhạc lên dây theo kèn oboe?
Tiếng oboe ổn định, khó điều chỉnh cao độ tùy ý và nghe rõ giữa nhiều nhạc cụ, nên người chơi oboe thổi nốt La để cả dàn nhạc lên dây theo.
Oboe và clarinet khác nhau thế nào?
Oboe dùng dăm kép và có lòng ống hình nón; clarinet dùng dăm đơn và lòng ống hình trụ. Oboe là nhạc cụ tông Đô, còn clarinet phổ biến nhất là tông Si giáng.
Kèn oboe giá bao nhiêu?
Tại Tân Nhạc Cụ, kèn oboe Yamaha có giá từ khoảng 166 triệu (YOB-441II AT thân nhựa) đến khoảng 316 triệu (YOB-831L chuyên nghiệp).
