Khi nhắc đến sáo flute, hầu hết mọi người thường hình dung ra cùng một loại nhạc cụ quen thuộc. Tuy nhiên, điều mà nhiều người chưa biết là thực tế có rất nhiều loại sáo flute khác nhau, mỗi loại sở hữu âm thanh và đặc trưng riêng. Mỗi loại đều có lịch sử phát triển riêng và được sử dụng trong những phong cách âm nhạc khác nhau.
Trong bài viết này, chúng ta sẽ cùng tìm hiểu từng loại sáo flute, sự khác biệt giữa chúng và cách chúng thường được sử dụng trong thực tế.
Lịch Sử Của Gia Đình Sáo Flute Hiện Đại
Sáo flute hiện đại ngày nay đã khác xa so với những cây sáo nguyên thủy của các thế kỷ trước và đã trải qua một quá trình phát triển rất dài.
Thực tế, sáo flute được cho là nhạc cụ cổ xưa nhất trên thế giới. Những cây sáo đầu tiên thường được làm từ gỗ và có hệ thống lỗ bấm rất đơn giản.
Nhiều nhà soạn nhạc thời kỳ Baroque như J.S. Bach, Handel và Telemann đã sáng tác rất nhiều tác phẩm dành cho sáo flute.
Đây từng là một nhạc cụ cực kỳ phổ biến và dù tạo ra âm thanh rất đẹp, nó lại gặp vấn đề về độ chính xác cao độ (intonation).
Năm 1847, Theobald Boehm – một nhạc sĩ, nhà soạn nhạc và nhà phát minh người Bavaria (Đức) – đã đăng ký bản quyền cho cơ chế và hệ thống bấm ngón mới, giúp giải quyết triệt để vấn đề này. Đáng kinh ngạc là hệ thống đó vẫn được sử dụng cho đến ngày nay.
Ông cũng là người đầu tiên chế tạo sáo flute bằng kim loại, trong khi trước đó sáo thường được làm từ các loại gỗ như grenadilla, ebony, và thậm chí cả ngà voi.
Sáo Flute Hòa Nhạc (Concert Flute)
Loại sáo đầu tiên là sáo flute hòa nhạc, hay còn gọi là sáo C, và đây chính là hình ảnh mà hầu hết mọi người nghĩ đến khi nhắc tới sáo flute.
Thông thường được làm từ kim loại (dù vẫn có các mẫu làm từ gỗ), sáo có dạng ống trụ dài với 15 lỗ bấm trở lên, được đóng mở để thay đổi cao độ.
Sáo flute hòa nhạc có âm vực khoảng 3 quãng tám, từ Đô giữa (C4) đến C7.
Không giống nhiều nhạc cụ bộ hơi khác, sáo flute được chơi bằng cách thổi ngang qua lỗ thổi (embouchure hole). Vì lý do này, nó còn được gọi là sáo ngang (transverse flute).
Bạn sẽ thường thấy sáo flute hòa nhạc xuất hiện trong dàn nhạc giao hưởng, nhạc thính phòng và các buổi biểu diễn độc tấu.
Sáo Piccolo
Loại sáo tiếp theo là piccolo. Nhỏ hơn đáng kể so với sáo flute hòa nhạc (chỉ khoảng một nửa kích thước), piccolo phát ra âm thanh cao hơn một quãng tám.
Nhờ cao độ rất cao, piccolo có âm thanh sáng, sắc và xuyên, dễ dàng nổi bật giữa các nhạc cụ khác, thậm chí có thể nghe rõ trên cả một dàn nhạc giao hưởng lớn.
Hệ thống bấm ngón của piccolo giống hệt sáo flute, tuy nhiên vị trí đặt môi cần cao hơn một chút và người chơi phải dùng nhiều hơi hơn để tạo âm thanh.
Khác với hầu hết các loại sáo hiện đại được làm bằng kim loại, piccolo thường được làm bằng gỗ với hệ thống phím kim loại, tương tự như các cây sáo cổ điển nguyên bản.
Sáo Alto Flute Giọng Sol (G)
Alto flute là loại sáo tiếp theo trong danh sách. Nó lớn hơn đáng kể so với sáo flute hòa nhạc, có đường kính ống rộng hơn, vì vậy tạo ra âm thanh trầm hơn.
Đây là một nhạc cụ chuyển giọng, nghĩa là khi người chơi đọc nốt Đô (C), âm thanh thực tế phát ra sẽ là Sol (G), thấp hơn một quãng bốn đúng.
Nổi tiếng với âm sắc ấm áp, dày và giàu màu sắc, alto flute không được sử dụng quá phổ biến trong âm nhạc cổ điển truyền thống. Tuy nhiên, nhiều nhà soạn nhạc thế kỷ 20 như Stravinsky và Ravel đã viết các tác phẩm nổi bật dành riêng cho nhạc cụ này.
Một điểm đặc biệt của alto flute là đầu sáo có thể thẳng (như trong hình minh họa) hoặc cong, tương tự như sáo bass flute – loại sáo mà chúng ta sẽ tìm hiểu tiếp theo.
Sáo Bass Flute
Tiếp theo là sáo bass flute giọng Đô (C), một loại sáo có cao độ thấp hơn một quãng tám so với sáo flute hòa nhạc.
Bên cạnh kích thước lớn hơn rất nhiều, một điểm khác biệt dễ nhận thấy là đầu sáo cong hình chữ U, giúp người chơi giữ tư thế thoải mái hơn khi biểu diễn.
Bạn sẽ không thường xuyên bắt gặp bass flute trong các buổi biểu diễn thông thường, tuy nhiên nó vẫn được sử dụng trong dàn hợp xướng sáo flute (flute choir) và nhạc thính phòng.
Có lẽ một trong những lần hiếm hoi bạn từng nghe bass flute chính là trong khúc mở màn của bộ phim “The Jungle Book”, nơi nhạc cụ này đảm nhiệm giai điệu trầm đặc trưng.
Các Loại Sáo Contrabass, Subcontrabass Và Double Contrabass
Bây giờ, chúng ta sẽ đến với những loại sáo cực kỳ hiếm gặp, bao gồm contrabass flute, subcontrabass flute và double contrabass flute.
Những nhạc cụ này có kích thước lớn hơn rất nhiều so với sáo flute hòa nhạc đã đề cập trước đó.
- Contrabass flute có chiều dài ống hơi khoảng 2,7 mét
- Subcontrabass flute có chiều dài ống khoảng 2,4 mét
- Double contrabass flute cao hơn 2,4 mét với tổng chiều dài ống lên tới khoảng 6,7 mét
Contrabass flute được lên dây ở giọng Đô (C) và phát ra âm thanh thấp hơn hai quãng tám so với sáo flute hòa nhạc, mang lại âm sắc rất trầm, sâu và cộng hưởng mạnh.
Subcontrabass flute ở giọng Sol (G), là một nhạc cụ chuyển giọng, phát ra âm thanh thấp hơn hai quãng tám so với alto flute.
Cuối cùng, double contrabass flute là loại thấp nhất trong ba loại này, với âm thanh thấp hơn ba quãng tám so với sáo flute hòa nhạc.
Do kích thước quá lớn, các loại sáo này chỉ thường được sử dụng bởi các nghệ sĩ chuyên nghiệp và chủ yếu xuất hiện trong những bối cảnh rất đặc thù như dàn hợp xướng sáo flute.
Giá thành của chúng cũng vô cùng cao. Một cây contrabass flute thường có giá khoảng 500 – 625 triệu đồng, trong khi double contrabass flute có thể lên tới khoảng 1,25 tỷ đồng, tùy theo thương hiệu và cấu hình.
Để tìm hiểu chi tiết hơn về ba loại nhạc cụ hiếm này, bạn có thể tham khảo các video minh họa chuyên sâu.
Các Loại Sáo Flute Khác
Sáo flute là một nhạc cụ vô cùng đa dạng, xuất hiện dưới nhiều hình thức khác nhau trên khắp thế giới và trong suốt chiều dài lịch sử âm nhạc.
Dưới đây là một số loại sáo mà có thể bạn chưa quen thuộc.
Sáo Baroque
Một loại sáo khác không thể không nhắc tới là sáo Baroque, với âm thanh rất khác so với các loại sáo hiện đại trong danh sách này, thậm chí có phần giống với sáo recorder.
Được làm hoàn toàn từ gỗ, sáo Baroque có cấu tạo đơn giản hơn nhiều so với sáo flute hiện đại và tạo ra âm thanh nhẹ nhàng, mềm mại. Lỗ thổi nhỏ hơn giúp âm sắc trở nên ngọt ngào và nhỏ tiếng hơn.
Một điểm khác biệt quan trọng nữa là số lượng lỗ bấm. Sáo Baroque thường chỉ có sáu lỗ bấm, buộc người chơi phải sử dụng rất nhiều kỹ thuật bấm chéo (cross-fingering) để tạo ra các cao độ khác nhau.
Sáo Bansuri
Bansuri là một loại sáo tre truyền thống của Ấn Độ.
Loại sáo này đã được sử dụng từ hàng ngàn năm trước và phổ biến tại Ấn Độ, Nepal và Bangladesh. Nổi tiếng nhất là Bansuri Bắc Ấn, gắn liền với hình ảnh thần Krishna và những giai điệu mê hoặc của ông.
Sáo Dizi
Một loại sáo khác đến từ châu Á là sáo Dizi của Trung Quốc.
Dizi là một nhạc cụ hơi thổi ngang, thường được làm từ tre, với sáu lỗ bấm. Loại sáo này đã xuất hiện từ hàng nghìn năm trước và được cho là có lịch sử hơn 9.000 năm.
Sáo Shinobue
Loại sáo cuối cùng trong danh sách là Shinobue, một nhạc cụ truyền thống của Nhật Bản.
Shinobue có hai biến thể chính là Oyayashi và Uta, với kích thước lỗ bấm khác nhau. Đây là nhạc cụ rất phổ biến trong âm nhạc lễ hội Nhật Bản, nổi bật với âm thanh đặc trưng, trong trẻo và đầy cuốn hút.
Tổng Kết
Như bạn có thể thấy, ngoài những loại sáo phổ biến mà đa số mọi người thường nghĩ đến, thế giới sáo flute còn vô cùng phong phú và đa dạng.
Vẫn còn rất nhiều loại sáo khác chưa được đề cập trong bài viết này, nhưng hy vọng rằng hướng dẫn trên đã giúp bạn hiểu rõ hơn về các loại sáo flute khác nhau, cũng như điểm tương đồng và khác biệt giữa chúng.
Xem thêm:
