Kèn clarinet là một nhạc cụ linh hoạt, được sử dụng trong dàn nhạc giao hưởng, ban nhạc hòa tấu và thậm chí cả các nhóm nhạc jazz. Nói chung, thuật ngữ “clarinet” thường dùng để chỉ clarinet Bb (Si giáng), loại nhạc cụ được tạo ra vào đầu thế kỷ 17.
Tuy nhiên, cũng giống như nhiều nhạc cụ được phát minh từ rất lâu đời, clarinet đã phát triển thành rất nhiều biến thể khác nhau theo thời gian, bao gồm các loại clarinet có kích thước khác nhau, âm vực khác nhau và cao độ hòa âm khác nhau.
Một số loại clarinet xuất hiện trong hầu hết các ban nhạc và dàn nhạc phương Tây, một số từng rất phổ biến nhưng đang dần mất đi vị thế, và một số khác thì cực kỳ hiếm, đến mức bạn có lẽ sẽ không bao giờ được nhìn thấy ngoài đời thực.
Trong bài viết này, chúng tôi sẽ đề cập đến tất cả các loại clarinet hiện có, đồng thời cung cấp cái nhìn tổng quan về từng loại, điểm khác biệt của chúng và cách chúng thường được sử dụng.
Gia Đình Kèn Clarinet
Gia đình kèn clarinet được tổ chức và phân loại tương tự như gia đình kèn saxophone.
Có ba dải âm chính, bao gồm:
- Clarinet Soprano
- Clarinet Alto
- Clarinet Bass
Ngoài ra còn có những loại clarinet có âm vực cao hơn hoặc trầm hơn nữa, tuy nhiên cách gọi này chủ yếu mang tính không chính thức và được sử dụng như các thuật ngữ chung.
Tất cả các nhạc cụ trong gia đình clarinet đều có những đặc điểm chung nhất định. Chúng đều là nhạc cụ hơi gỗ sử dụng dăm đơn, nghĩa là chỉ có một miếng dăm được gắn vào miệng kèn và người chơi thổi hơi qua đó để tạo ra âm thanh. Phần lớn các cây clarinet chất lượng cao thường được làm bằng gỗ, có ống khoan hình trụ và kết thúc bằng loa kèn (bell).
Clarinet thay đổi cao độ bằng cách đóng và mở các lỗ bấm dọc theo thân nhạc cụ; một số lỗ được bịt kín bằng đệm gắn với hệ thống phím, trong khi những lỗ khác được bịt trực tiếp bằng ngón tay người chơi. Gần như mọi cây clarinet đều là nhạc cụ chuyển giọng.
Với những điều này, hãy cùng xem xét các loại clarinet phổ biến nhất.
Những Loại Clarinet Phổ Biến
Dưới đây là danh sách những loại clarinet phổ biến nhất mà bạn có khả năng bắt gặp trong các ban nhạc và dàn nhạc trên khắp thế giới.
Clarinet Bb (Si Giáng)
Loại clarinet phổ biến và dễ nhận biết nhất chính là clarinet Bb. Sở dĩ gọi là “clarinet Bb” vì đây là nhạc cụ chuyển giọng, nghĩa là khi bạn chơi nốt C trên clarinet, âm thanh thực tế phát ra sẽ là Bb (Si giáng) theo cao độ hòa âm.
Clarinet Bb cũng được xếp vào nhóm clarinet soprano và sở hữu âm vực rất rộng.
Âm vực viết của clarinet Bb bắt đầu từ D3 (nốt D nằm dưới nốt Đô trung tâm) và kết thúc ở Bb6 (nốt Bb thứ hai phía trên khuông nhạc khóa Sol).
Thế bấm của clarinet không lặp lại ở các quãng tám khác nhau, do nhạc cụ này có phím chuyển giọng (register key) giúp nâng cao độ lên một quãng tám và một quãng năm.
Đây là loại clarinet phổ biến nhất dành cho người mới bắt đầu. Trong một ban nhạc hoặc dàn nhạc tiêu chuẩn thường có ít nhất hai cây clarinet Bb, và nhiều ban nhạc hòa tấu còn bố trí từ 10 đến 15 người chơi clarinet Bb, được phân chia thành ba bè viết khác nhau.
Clarinet La (Clarinet In A)
Tiếp theo là clarinet La, được gọi như vậy vì khi bạn chơi nốt C trên nhạc cụ này, âm thanh thực tế vang lên sẽ là A (La).
Về hình thức, clarinet La gần như giống hệt clarinet Bb, chỉ dài hơn một chút.
Clarinet La có cao độ thấp hơn clarinet Bb nửa cung, điều này đồng nghĩa với việc âm vực của nó tương tự nhưng bắt đầu và kết thúc thấp hơn nửa cung, cụ thể từ C#3 đến A6.
Âm sắc của clarinet La khác với clarinet Bb, nhưng sự khác biệt này không quá rõ rệt. Clarinet La thường được sử dụng trong các tác phẩm viết ở giọng thăng, trong khi clarinet Bb phù hợp hơn với giọng giáng.
Clarinet Soprano Eb (Mi Giáng)
Ít phổ biến hơn nhưng vẫn thường xuất hiện trong các dàn nhạc là clarinet Eb. Nhạc cụ này được gọi như vậy vì khi bạn chơi nốt Eb, âm thanh thực tế phát ra sẽ là C (Đô).
Clarinet Eb đôi khi còn được gọi là clarinet sopranino hoặc clarinet piccolo. Đây là một cây clarinet có kích thước rất nhỏ và cao độ cao hơn nhiều so với hai loại clarinet đã đề cập trước đó.
Âm vực viết của clarinet Eb trông có vẻ thấp hơn clarinet Bb một chút, trải dài từ G3 đến Eb7.
Trong nhiều bản tổng phổ châu Âu, clarinet Eb thường được ghi bằng tên tiếng Ý là terzino hoặc terzino in Mib (trong đó mi là tên gọi của nốt E trong hệ solfege cố định).
Clarinet Eb có thể được sử dụng trong nhiều loại dàn nhạc và ban nhạc khác nhau.
Do khó chơi chính xác cao độ, clarinet Eb chủ yếu được sử dụng trong dàn hợp xướng clarinet, nơi nó đảm nhận các bè cao một cách thoải mái hơn so với khi chơi trên clarinet Bb.
Clarinet Alto Eb (Mi Giáng)
Tiếp theo là clarinet alto. Tương tự như clarinet soprano Eb, khi bạn chơi nốt Eb trên clarinet alto, âm thanh thực tế phát ra sẽ là C (Đô).
Xét về cao độ, clarinet alto nằm giữa clarinet Bb và clarinet bass, với âm vực từ Gb2 đến Bb5.
Về ngoại hình, clarinet alto trông giống như phiên bản thu nhỏ của clarinet bass, với cổ kim loại uốn cong và loa kèn kim loại cong.
Clarinet alto thường được sử dụng trong ban nhạc hòa tấu và các tổ hợp thính phòng nhỏ, nhưng hiếm khi xuất hiện trong dàn nhạc giao hưởng.
Nhiều chỉ huy ban nhạc cho rằng clarinet alto dễ hư hỏng, khó chơi đúng cao độ, màu âm dễ bị chìm, và âm vực của nó có thể được đảm nhiệm bởi clarinet Bb và clarinet bass.
Điều này dẫn đến việc ngày càng ít nghệ sĩ chuyên chơi clarinet alto. Khi nhu cầu về bè nhạc giảm, các nhà soạn nhạc cũng dần ngừng sáng tác cho clarinet alto, khiến mức độ phổ biến của nhạc cụ này tiếp tục suy giảm.
Tuy nhiên, nếu bạn biểu diễn một tác phẩm dành cho ban nhạc hòa tấu hoặc ban nhạc diễu hành được sáng tác trước thập niên 1980, rất có khả năng tác phẩm đó vẫn bao gồm bè clarinet alto.
Clarinet Bass
Một loại clarinet khác sử dụng khuông khóa Fa được gọi là clarinet bass. Clarinet bass phổ biến nhất cũng ở giọng Bb, vì vậy khi chơi nốt Bb, âm thanh thực tế vang lên sẽ là C (Đô) theo cao độ hòa âm.
Clarinet bass có âm vực viết trông tương tự như clarinet Bb, tuy nhiên âm thanh thực tế thấp hơn một quãng tám và một quãng hai so với cao độ viết. Âm vực viết của nhạc cụ này trải dài từ C2 đến A6, nhưng âm thanh thực tế phát ra nằm trong khoảng từ Bb1 đến G5.
Ngoài sự khác biệt về âm vực, clarinet bass có nhiều điểm chung với clarinet soprano Bb, nổi bật nhất là sử dụng cùng hệ thống thế bấm, với việc bổ sung thêm một số phím để mở rộng âm vực xuống thấp hơn.
Clarinet bass lớn hơn đáng kể so với clarinet soprano Bb. Thay vì ống thẳng, clarinet bass có cổ kim loại uốn cong.
Thay cho loa kèn ngắn, nhạc cụ này được trang bị loa kèn cong, có hình dáng tương tự như loa kèn của saxophone. Để nâng đỡ trọng lượng, clarinet bass còn có chân chống (endpin) đặt trực tiếp xuống sàn.
Clarinet Contrabass Và Contra-Alto
Tiếp tục đi xuống dải trầm hơn, chúng ta có hai loại clarinet tương đối phổ biến, dù ít gặp hơn các loại đã đề cập ở trên, đó là clarinet contrabass và clarinet contra-alto.
Chúng có ngoại hình giống như phiên bản phóng đại của clarinet bass, với cổ kèn rất dài và loa kèn kéo dài gần bằng chiều cao của miệng kèn.
Một cây clarinet contrabass có chiều cao hơn 2,3 mét, khiến nó trở thành một nhạc cụ vô cùng đồ sộ và ấn tượng.
Về âm vực, clarinet contrabass có thể chơi thấp hơn clarinet bass một quãng ba thứ. Do đó, cả hai loại này đều sở hữu âm thanh dày, ấm và rất trầm, và thường chỉ được sử dụng trong ban nhạc hòa tấu và dàn hợp xướng clarinet.
Mặc dù khá phổ biến vào đầu thế kỷ 20, việc giảm mạnh số lượng tác phẩm viết cho clarinet contra đã dẫn đến sự suy giảm lớn trong sản xuất. Điều này khiến những nhạc cụ còn tồn tại ngày nay thường được xem như đồ cổ.
Những Loại Clarinet Ít Gặp
Sau khi đã tìm hiểu các loại clarinet phổ biến hơn, chúng ta sẽ cùng điểm qua một số loại clarinet rất hiếm, ít có khả năng bạn bắt gặp nhưng vẫn tồn tại.
Clarinet Sopranino Ab (La Giáng)
Clarinet sopranino giọng Ab (La giáng) có tồn tại, tuy nhiên nó thường chỉ được sử dụng như một nhạc cụ điểm nhấn đặc biệt trong các tác phẩm của những nhà soạn nhạc yêu thích loại nhạc cụ này (trong đó có Béla Bartók và Giuseppe Verdi), hoặc bởi các nghệ sĩ clarinet bậc thầy.
Như có thể thấy trong hình minh họa (đặt cạnh clarinet Eb và Bb), nhạc cụ này cực kỳ nhỏ, với chiều dài chỉ khoảng 30,5 cm tính từ loa kèn đến miệng kèn.
Về âm vực, do chiều dài rất ngắn, clarinet sopranino Ab có cao độ rất cao, cao hơn clarinet Bb một quãng bảy thứ. Điều này mang lại cho nó âm sắc sáng, mỏng và rất cao.
Ngày nay, bạn rất hiếm khi thấy loại clarinet này được sử dụng, bởi âm sắc và cao độ của nó đòi hỏi kỹ thuật kiểm soát rất cao. Tuy vậy, nó từng khá phổ biến trong các ban nhạc quân đội Ý.
Clarinet Basset Và Basset Horn
Một loại clarinet rất hiếm khác là clarinet basset. Clarinet basset được trang bị các phím bổ sung, cho phép chơi những nốt trầm hơn trên một cây clarinet có kích thước soprano.
Clarinet basset phổ biến nhất là giọng A, tuy nhiên cũng có các phiên bản ở giọng C, Bb, và hiếm nhất là giọng G.
Ngoài ra còn có basset horn, cũng được xem là một thành viên của gia đình clarinet. Basset horn có ngoại hình tương tự clarinet alto và sở hữu hệ thống mở rộng nốt trầm tương tự. Phần lớn basset horn được chế tạo ở giọng F, nhưng cũng có một số phiên bản ở giọng G và D.
Clarinet Octocontrabass Và Octocontra-Alto
Cuối cùng trong danh sách các loại clarinet là clarinet octocontrabass và clarinet octocontra-alto, những nhạc cụ còn lớn hơn và trầm hơn cả clarinet contra.
Đây là những nhạc cụ mang tính thử nghiệm và cực kỳ hiếm, chỉ có rất ít cây từng được chế tạo.
Người ta tin rằng hiện nay chỉ còn duy nhất một cây mỗi loại còn tồn tại, vì vậy việc được nhìn thấy hoặc nghe trực tiếp chúng gần như là điều không thể. Tuy nhiên, vẫn có hình ảnh và video ghi lại cảnh các nhạc cụ này được biểu diễn.
Tổng Kết Về Gia Đình Kèn Clarinet
Đó là toàn bộ nội dung bài viết về gia đình kèn clarinet. Chúng tôi hy vọng bài viết đã giúp bạn hiểu rõ hơn về sự khác biệt và những điểm tương đồng giữa các loại clarinet.
Thật bất ngờ khi có nhiều loại clarinet đến vậy, trong khi phần lớn mọi người chỉ nghĩ rằng clarinet chỉ có một loại duy nhất.
Giờ đây, khi đã biết thêm về các biến thể khác, có lẽ bạn sẽ bắt đầu nhận ra chúng xuất hiện ngày càng nhiều hơn. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng nhiều loại clarinet trong danh sách trên không thực sự được các nhà soạn nhạc ưa chuộng, vì vậy rất ít tác phẩm được viết riêng cho chúng.
Ví dụ, clarinet giọng D chỉ được sử dụng trong một tác phẩm lớn duy nhất là “The Rite of Spring” của Igor Stravinsky, và hầu như không được dùng ngoài tác phẩm này.
Cũng giống như các loại clarinet hiếm đã đề cập, trừ khi bạn theo học clarinet chuyên nghiệp ở bậc đại học trở lên, khả năng bạn được chơi những nhạc cụ này là rất thấp.
Tuy nhiên, clarinet Bb và clarinet bass thì có thể được tìm thấy trong hầu hết các ban nhạc và dàn nhạc tại phương Tây, và đây cũng là những nhạc cụ tiêu chuẩn, rất phổ biến để người mới bắt đầu lựa chọn làm nhạc cụ đầu tiên.
Xem thêm:
